In oktober 2026 verscheen de zevende Kafka-Kurier, het blad voor Kafka-specialisten geredigeerd door het Institut für Textkritik, bemand door Roland Reuß en Peter Staengle. Meer dan anders, is mijn  indruk, sterk gevarieerd.

Om met het eerste artikel te beginnen: heel opvallend is de vierdelige bijdrage van de onvermoeibare Kafka-speurder Reinhard Pabst. En daarbinnen het relatief langste deel over Otto Steuer. Wie was in hemelsnaam Otto Steuer?

Otto Steuer (1881-1977) was een klasgenoot van Kafka. En het was aan hem dat Kafka veel dacht ‘bei der Beschreibung des Freundes in der Fremde’, de Petersburgse vriend dus, toen hij werkte aan zijn verhaal ‘Das Urteil’ eind september 1912. Kafka noteerde dat in zijn dagboek van februari 1913 en voegde eraan toe: ‘Als ich nun zufällig etwa ein Vierteljahr nach dieser Geschichte [dus ca. eind december 1912] mit ihm zusammenkam, erzählte er mir, daß er sich vor etwa einem Vierteljahr verlobt habe.’ Wat een merkwaardig toeval!

Pabst heeft prima werk geleverd door de levensloop van de in 1907 in de chemie gepromoveerde Steuer – immers op een intrigerende manier verbonden met Kafka’s doorbraakverhaal! — te onderzoeken en uit de doeken te doen. Aangezien Pabst in een voetnoot meldt dat Steuers dissertatie uit 1907 (Univ. Freiburg i.Br.) vrij zeldzaam lijkt te zijn en mijn exemplaar vermeldt, beeld ik de omslag daarvan graag hierbij af. Bijzonder in dit verband is dat zijn vrouw Raphaela Steuer-Riesser twee literaire werken op haar naam heeft staan, waarvan de roman Die Botschaft des Lebens in 1939 bij uitgeverij Brill in Leiden verscheen. Waarom juist hier? Waarschijnlijk dankzij haar mans latere activiteiten in de egyptologie, een vakgebied waarop Brill zich bewoog. Bovendien was de uitgeverij een uitwijkplaats voor Duits-joodse auteurs die niet meer onder de nazi’s konden publiceren.

Er was na de verschijning van de Kurier wat vreemd en verwarrend gedoe rond de trouwdatum van de Steuers zoals vermeld in Pabsts stuk (p. 20). Er staat nu ‘am Sonntag den 30. März 1913’, terwijl Pabst ‘am Samstag den 30. März 1913’ had geschreven conform Steuers eigen foute opgave, want het had ‘Samstag den 29. März 1913’ moeten zijn. De vervelende kwestie is nu dat de weekdag onterecht is gecorrigeerd door iemand, die tegelijk in de voetnoot vreemd genoeg en overbodig heeft toegevoegd: ‘Der 30. März war übrigens ein Sonntag, Steuer irrt sich im Datum’, terwijl dat nou juist in tegenspraak is met de correctie in de hoofdtekst. Nogal ingewikkeld allemaal.

Trouwacte

Naast deze Steuer-geschiedenis komt Pabst ook met een verhaal over een inbraak in de winkel van Kafka’s vader, over diens functie in een rechtbankjury en over het overlijden van een van diens werknemers, Emil Pick. Verder nieuwe informatie over een zekere Ottokar Kalda, die model zou hebben gestaan voor Kafka’s onvoltooide verhaal ‘Erinnerungen an die Kaldabahn’ in diens dagboek van augustus 1914, en over een vermiste kat van het gezin Kafka in 1907.

Interessant is zeker ook Peter Engels bijdrage over Melchior Vischer, auteur van de merkwaardige dada-roman Sekunde durch Hirn. Van hem kreeg Kafka in 1922 de boeken Der Hase en Der Teemeister, beide met opdracht en nog aanwezig in Kafka’s bibliotheek in de universiteit van Wuppertal. Engel ontdekte een recensie door Vischer uit 1928 van een roman van Ludwig Winder, na Kafka’s dood diens opvolger in de Prager Kreis. Vischer noemt Kafka daarin ‘den Unvergeßlichen, der im guten Herzen unserer Generation ewig weiterwohnen word.’ Onbekend was tot nu toe dat Vischer de première van Max Brods toneelbewerking van Das Schloss in 1953 in Berlijn heeft gerecenseerd.

Aan Jürgen Borns bundel Franz Kafka. Kritik und Rezeption zu seinen Lebzeiten 1912-1924 uit 1979 heeft Jürgen H. Hermann drie recensies van Der Heizer, Die Verwandlung en Das Urteil uit de jaren 1913-1917 kunnen toevoegen en ook een advertentie van het Kurt Wolff Verlag over de Fontane-Preis 1915, waarvan Kafka het bijbehorende geldbedrag van winnaar-miljonair Carl Sternheim ontving.

Tenslotte een artikel van Holger Rottmann over Kafka’s interesse voor en bemoeienis met het joodse onderwijs in Praag, met name bezocht door de kinderen van zijn zusters Elly, Valli en Ottla. Leraar Erwin Arnstein speelde hierbij een belangrijke rol.

In de vooruitblik op deze Kafka-Kurier waren bijdragen van Hartmut Binder en Guido Massio aangekondigd, maar die blijken er niet in te staan. Hopelijk in nummer 8.

Niels Bokhove

Kafka-Kurier Nummer 7. Hrsg. Roland Reuß und Peter Staengle. Klostermann, Frankfurt/M 2026. 27 S. ISBN 978-3-465-04674-5. € 22,00.